راهنمای اوقات شرعی: وقت نمازهای پنج‌گانه به زبان ساده

هر مسلمان روزی پنج بار نماز می‌خواند و هر یک از این نمازها وقتی دارد: آغازی، پایانی، و فاصله‌ای میان آن دو که نماز در آن صحیح است. قرآن به این مضمون می‌گوید «نماز بر مؤمنان در وقت‌های معین مقرر شده است» (۴:۱۰۳)، و پیامبر (ص) حدود آن را با جزئیات آموخت. این راهنما هر وقت را به زبان ساده شرح می‌دهد، نشان می‌دهد یک سطر جدول اوقات شرعی را چگونه بخوانیم، و به بقیهٔ مقاله‌های ما دربارهٔ اوقات شرعی پیوند می‌دهد.

ابزار اوقات شرعی همهٔ این‌ها را برای هر شهری محاسبه می‌کند؛ این راهنما توضیح می‌دهد اعداد چه معنایی دارند.

پنج وقت در یک نگاه

روشن‌ترین توصیف یک‌جا، حدیث عبدالله بن عمرو در صحیح مسلم (۶۱۲) است. پیامبر (ص) به این مضمون فرمود: وقت ظهر از گذشتن خورشید از بلندترین نقطه است و تا وقتی ادامه دارد که سایهٔ انسان به اندازهٔ قدش شود، مادام که عصر نرسیده باشد؛ عصر تا وقتی است که خورشید زرد نشده باشد؛ مغرب تا وقتی است که سرخی شفق نرفته باشد؛ عشا تا نیمهٔ شب است؛ و صبح از دمیدن سپیده تا وقتی است که خورشید طلوع نکرده باشد.

روایت کلیدی دوم، امامت جبرئیل برای پیامبر (ص) در دو روز پیاپی است، یک بار در آغاز هر وقت و یک بار در پایان آن (ابوداود ۳۹۳؛ ترمذی ۱۴۹). این دو با هم جدول زیر را می‌سازند.

اوقات به خورشید بسته‌اند، نه به ساعت. جدول اوقات شرعی صرفاً محاسبهٔ کسی است از این‌که آن رویدادهای آسمانی در مختصات شما کی رخ می‌دهند، و به همین دلیل اعداد هر روز جابه‌جا می‌شوند و از شهری به شهر دیگر فرق می‌کنند. اگر نجوم آن را می‌خواهید، اوقات شرعی چگونه محاسبه می‌شود را بخوانید.

صبح: از فجر صادق تا طلوع آفتاب

وقت صبح با صبح صادق آغاز می‌شود، وقتی نوار نازکی از روشنایی به پهنا در افق پخش می‌شود. پیش از آن فجر کاذب هست، ستونی عمودی از نور که دوباره محو می‌شود. روزه هم در همین لحظه آغاز می‌شود، و به همین دلیل امساک در جدول رمضان معمولاً چند دقیقه پیش از اذان صبح است، از باب احتیاط.

وقت با طلوع آفتاب پایان می‌یابد. چون فجر صادق را نمی‌توان روی ساعت عکس گرفت، محاسبه‌گرها زاویهٔ خورشید زیر افق را به کار می‌برند، معمولاً بین ۱۵° و ۲۰° (در تقویم رسمی ایران ۱۷٫۷°)، و این دلیل اصلی است که دو برنامه می‌توانند دربارهٔ اذان صبح بیست دقیقه یا بیشتر اختلاف داشته باشند. نگاه کنید به روش‌های محاسبه و اذان صبح و فجر صادق.

ظهر: پس از گذشتن خورشید از اوج

ظهر وقتی آغاز می‌شود که خورشید از نصف‌النهار گذشته و شروع به پایین رفتن کرده باشد. جدول‌ها برای اطمینان یکی دو دقیقه پس از نیمروز نجومی می‌افزایند. نیمروز نجومی به‌ندرت ۱۲:۰۰ ساعت است؛ به طول جغرافیایی شما در منطقهٔ زمانی، ساعت تابستانی و زمان سال بستگی دارد. در ۸ فوریه ۲۰۲۷ در تهران حدود ۱۲:۱۸ است، پس اذان ظهر ۱۲:۱۹ چاپ می‌شود؛ در لندن حدود ۱۲:۱۴ به وقت گرینویچ، پس ظهر ۱۲:۱۶ می‌شود.

نماز خواندن دقیقاً در اوج خورشید مکروه است (مسلم ۸۳۱)، پس آغاز مطمئن همان زمانی است که جدول چاپ می‌کند. در جمعه، برای کسانی که شرکت می‌کنند نماز جمعه جای ظهر را می‌گیرد؛ نماز جمعه را ببینید.

عصر: قاعدهٔ سایه

عصر وقتی آغاز می‌شود که سایهٔ یک شیء برابر بلندی خودش شود، روی هر سایه‌ای که در ظهر داشته است. این نظر اکثریت است (مالکی، شافعی، حنبلی و بسیاری از جدول‌های حنفی). نظر کلاسیک حنفی دو برابر بلندی است. فاصلهٔ این دو بسته به فصل و عرض جغرافیایی ۳۰ تا ۸۰ دقیقه است و هر دو نظرهایی دیرینه‌اند. در فقه جعفری وقت ظهر و عصر مشترک است و نماز عصر را می‌توان پس از خواندن ظهر خواند؛ به همین دلیل تقویم‌های ایران معمولاً اذان عصر جداگانه چاپ نمی‌کنند. مقالهٔ وقت عصر، حنفی و استاندارد اعداد عملی دارد.

عصر با غروب آفتاب پایان می‌یابد، اما پیامبر (ص) زمان پس از زرد شدن خورشید را وقت ناچاری وصف کرد، پس بهتر آن است که خیلی پیش از آن تمام کنید.

مغرب: از غروب تا پایان سرخی شفق

مغرب از لحظه‌ای آغاز می‌شود که قرص خورشید کاملاً غروب کرده باشد. وقت آن کوتاه است، در بیشتر جاها حدود یک تا یک ساعت و نیم، تا وقتی که سرخی شفق برود. در فقه جعفری، اذان مغرب کمی دیرتر است، وقتی سرخی از افق شرق برطرف شده باشد؛ به همین دلیل تقویم رسمی ایران چند درجه (۴٫۵°) می‌افزاید که حدود ۱۵ تا ۲۰ دقیقه می‌شود. در تهران در ۸ فوریه ۲۰۲۷ غروب آفتاب ۱۷:۳۹ و اذان مغرب در تقویم رسمی ۱۷:۵۸ است.

افطار رمضان در مغرب است؛ روزه در همان لحظه‌ای تمام می‌شود که وقت نماز آغاز می‌شود. مقالهٔ اوقات سحر و افطار ما جنبهٔ رمضان را پوشش می‌دهد.

عشا: وقتی سرخی شفق رفته باشد

عشا وقتی آغاز می‌شود که تابش سرخ در غرب ناپدید شده باشد. اکثریت سرخی شفق را ملاک می‌گیرند؛ نظر منسوب به ابوحنیفه سپیدی دیرتر را. محاسبه‌گرها این را ۱۴° تا ۱۸° زیر افق بیان می‌کنند (ایران ۱۴°)، یا در برخی روش‌های خلیج فارس به‌صورت ۹۰ دقیقهٔ ثابت پس از مغرب. بیشتر در عشا و شفق.

پایان ترجیحی عشا نیمهٔ شب است، که از غروب تا سپیده شمرده می‌شود، نه از ساعت ۱۲ شب. بسیاری از علما آن را برای کسی که نیاز دارد تا اذان صبح معتبر می‌دانند؛ دیگران نیمه‌شب شرعی را پایان واقعی می‌شمارند. اگر معمولاً عشا را دیر می‌خوانید، پیش از نیمه‌شب شرعی را هدف بگیرید و دربارهٔ وضعیت خود از عالمی که به او اعتماد دارید بپرسید.

یک سطر جدول اوقات شرعی را چگونه بخوانیم

این یک سطر برای لندن، دوشنبه ۸ فوریه ۲۰۲۷ (نخستین روز پیش‌بینی‌شدهٔ رمضان ۱۴۴۸) است، با روش رابطة العالم الاسلامی و عصر استاندارد، و سطر دوم برای تهران در همان روز (۱۹ بهمن ۱۴۰۵) با روش مؤسسهٔ ژئوفیزیک دانشگاه تهران:

این‌طور بخوانید:

• هر عدد آغاز آن وقت است. پایان یک وقت، عدد بعدی سطر است (در لندن صبح در ۰۷:۲۸ تمام می‌شود، ظهر در ۱۴:۳۶ و همین‌طور). پایان عشا چاپ نمی‌شود؛ نیمهٔ شب است، در لندن حدود ۲۳:۱۸ و در تهران حدود ۲۳:۴۶.
• طلوع آفتاب نماز نیست. وقت صبح را می‌بندد و دورهٔ مکروه کوتاهی را، حدود ۱۵ تا ۲۰ دقیقه، باز می‌کند.
• اگر جدول ستون امساک دارد، احتیاطی پیش از اذان صبح است، نه زمان آغاز روزه.
• برخی جدول‌ها کنار هر نماز ستون جماعت یا اقامه دارند. آن وقت جماعت در آن مسجد است که در ادامه توضیح داده می‌شود.
• دقت کنید اعداد تهران و لندن شبیه‌اند اما ساعتشان یکی نیست: لندن به وقت گرینویچ، تهران به وقت ایران (+۳:۳۰).

در جاهای دیگر در همان روز، ساعت‌ها شبیه به نظر می‌رسند اما طول وقت‌ها فرق می‌کند، و به همین دلیل اوقات شرعی در سفر مقالهٔ خودش را لازم دارد.

اذان و اقامه دو وقت متفاوت‌اند

اذان اعلام می‌کند که وقت نماز باز شده است. اقامه ندایی است که درست پیش از ایستادن جماعت گفته می‌شود، و مسجد آن را انتخاب می‌کند: اغلب ۱۰ تا ۳۰ دقیقه پس از اذان، گاهی ساعتی ثابت که فقط ماهی یک بار تغییر می‌کند. نماز با جماعت ۲۷ درجه بر نماز فردی برتری دارد (بخاری ۶۴۵؛ مسلم ۶۵۰)، پس اگر می‌توانید بروید، به ستون اقامه توجه کنید. اگر در خانه نماز می‌خوانید، وقت اذان است که اهمیت دارد.

چرا وقت اذان مسجد با برنامهٔ شما نمی‌خواند؟ روش متفاوت، قاعدهٔ عصر متفاوت، چند دقیقه احتیاط، یا گرد کردن. مقالهٔ اوقات مسجد در برابر برنامه‌ها هر علت را و این‌که چه کنیم، یک‌به‌یک شرح می‌دهد.

وقت‌هایی که نماز مکروه است

سه دورهٔ کوتاه کنار گذاشته شده: هنگام طلوع خورشید، وقتی در اوج است، و هنگام غروب (مسلم ۸۳۱). وقت‌های بالا از پیش این‌ها را رعایت می‌کنند، اما نمازهای مستحبی نزدیک این لحظه‌ها دقت می‌خواهد و مذاهب دربارهٔ استثناها اختلاف دارند. پیش از برنامه‌ریزی نماز ضحی یا نافله‌ها، اوقات نهی‌شدهٔ نماز را بخوانید.

نمازهای مستحبی و عرض‌های جغرافیایی بالا

ضحی (چاشت) بین حدود ۱۵ دقیقه پس از طلوع تا اندکی پیش از ظهر است؛ نماز شب (تهجد) بهتر است در ثلث آخر شب باشد، که از مغرب تا اذان صبح شمرده می‌شود. مقالهٔ اوقات نمازهای مستحبی نشان می‌دهد ابزار ما این‌ها را چگونه حساب می‌کند. بالاتر از حدود ۴۸° عرض جغرافیایی، خورشید تابستان هرگز ۱۸° زیر افق نمی‌رود و اذان صبح و عشا باید با قواعدی مانند نیمهٔ شب برآورد شود؛ اوقات شرعی در عرض‌های جغرافیایی بالا را ببینید.

بقیهٔ این مجموعه

• اوقات شرعی چگونه محاسبه می‌شود: موقعیت خورشید و یک نمونهٔ عملی.
• روش‌های محاسبه: کدام کشور کدام زاویه را به کار می‌برد.
• عصر: حنفی و استاندارد.
• اوقات شرعی در عرض‌های جغرافیایی بالا.
• اوقات مسجد در برابر برنامه‌ها.
• جهت قبله، قبله بدون قطب‌نما و قبله‌نما.
• اذان صبح و فجر صادق؛ عشا و شفق.
• اوقات نهی‌شدهٔ نماز؛ اوقات نمازهای مستحبی.
• اوقات شرعی در سفر؛ نماز در هواپیما یا قطار.
• چاپ جدول اوقات برای مسجد؛ اشتراک اوقات شرعی با خانواده.

برای شیوهٔ خواندن خود نماز، از نماز چگونه خوانده می‌شود و جدول رکعت‌ها شروع کنید. و برای هر چه به وضعیت خودتان مربوط است، از عالم یا امامی که به او اعتماد دارید بپرسید.