اوقات شرعی در عرض‌های جغرافیایی بالا: اروپا، اسکاندیناوی، کانادا

در بیشتر جهان اسلام آسمان به نظم رفتار می‌کند: سپیده می‌دمد، خورشید طلوع می‌کند، شفق تمام می‌شود، شب می‌آید. در شمالِ حدود ۴۸°، آسمان تابستان هیچ‌یک از این‌ها را سر وقت انجام نمی‌دهد. در لندن در ژوئن خورشید هرگز بیش از ۱۵° زیر افق نمی‌رود، در استکهلم به‌زحمت ۷°، و در ترومسو اصلاً غروب نمی‌کند. اذان صبحی که به‌صورت «خورشید ۱۸° زیر افق» تعریف شده، در این شرایط اصلاً رخ نمی‌دهد. این مقاله توضیح می‌دهد جامعه‌ها در این باره چه می‌کنند و ابزار ما به‌طور پیش‌فرض چه می‌کند.

چه چیزی به هم می‌ریزد، با عدد

با زاویه‌های رابطة العالم الإسلامی (اذان صبح ۱۸°، عشا ۱۷°؛ نگاه کنید به روش‌های محاسبه)، محاسبهٔ دقیق برای ۲۱ ژوئن ۲۰۲۷ این را می‌دهد:

تورنتو مشکلی ندارد، هرچند اذان صبح زود است. لندن و استکهلم هیچ پاسخی ندارند: آسمان هرگز به اندازهٔ کافی تاریک نمی‌شود. مشکل خیلی پیش از میانهٔ تابستان آغاز می‌شود: در لندن سپیدهٔ ۱۸° از حدود ۲۵ مه تا ۱۸ ژوئیه ناپدید می‌شود، در استکهلم از میانهٔ آوریل تا اواخر اوت.

مبنای تخمین

علما از دیرباز به جاهایی پرداخته‌اند که نشانه‌های اوقات در آن‌ها وجود ندارد. در حدیثی در صحیح مسلم دربارهٔ روز دجال که یک سال طول می‌کشد، صحابه می‌پرسند آیا نمازهای یک روز کافی است، و پاسخ این است: نه، اوقات را تخمین بزنید. از این حدیث و از اصل کلیِ ادامهٔ تکالیف، مذاهب تخمین اذان صبح و عشا را در جایی که نشانه‌های طبیعی‌شان رخ نمی‌دهد می‌پذیرند. اختلاف بر سر روش تخمین است و چند روش در کار است.

قواعد رایج

نیمهٔ شب

شب را فاصلهٔ غروب تا طلوع آفتاب بگیرید. عشا نباید دیرتر از نقطهٔ میانی آن باشد و اذان صبح نباید زودتر از آن. در لندن در ۲۱ ژوئن، غروب ۲۱:۲۲ و طلوع ۰۴:۴۳ شبی ۷ ساعت و ۲۱ دقیقه‌ای می‌دهد، پس نقطهٔ میانی ۰۱:۰۲ است. عشا روی ۰۱:۰۲ و اذان صبح روی ۰۱:۰۲ گذاشته می‌شود (در عمل مساجد عشا را زودتر می‌خوانند؛ در ادامه ببینید). این قاعده‌ای است که بسیاری از محاسبه‌گرها به‌طور پیش‌فرض اعمال می‌کنند، از جمله ابزار ما وقتی تنظیم را روی «خودکار» بگذارید.

یک‌هفتم شب

همان شب را به هفت قسمت تقسیم کنید. عشا یک‌هفتم پس از غروب و اذان صبح یک‌هفتم پیش از طلوع است. لندن در ۲۱ ژوئن: یک‌هفتم از ۷ ساعت و ۲۱ دقیقه ۶۳ دقیقه است، پس عشا ۲۲:۲۵ و اذان صبح ۰۳:۴۰. این قاعده راحت‌ترین اوقات را می‌دهد و در بریتانیا و نزد برخی نهادهای آمریکای شمالی رایج است.

زاویهٔ شفق (بر پایهٔ زاویه)

در جایی که خورشید به مثلاً ۱۲° یا ۱۵° زیر افق می‌رسد، تنها در روزهایی که زاویهٔ عادی جواب نمی‌دهد از زاویهٔ کوچک‌تر استفاده کنید. لندن در ۲۱ ژوئن با این قاعده عشا ۲۳:۲۷ و اذان صبح ۰۲:۳۱ می‌دهد. مزیتش این است که آسمان واقعی را دنبال می‌کند؛ عیبش این که باز هم شب‌های بسیار کوتاهی می‌سازد.

نزدیک‌ترین روز و نزدیک‌ترین شهر

نزدیک‌ترین روز (اقرب الایام): اذان صبح و عشای آخرین تاریخی را که زاویهٔ عادی جواب می‌داد نگه دارید تا دوباره جواب بدهد؛ برای لندن یعنی اوقات حدود ۲۴ مه تا ۱۹ ژوئیه ثابت می‌ماند. نزدیک‌ترین شهر (اقرب البلاد): از اوقات، یا فاصلهٔ میان نمازهای نزدیک‌ترین جایی که شفق در آن عادی است پیروی کنید؛ گاهی ۴۵° شمالی در نظر گرفته می‌شود. هر دو در اسکاندیناوی به کار می‌روند و در داخل مدار قطبی، که خود خورشید هم طلوع و غروب نمی‌کند، ناگزیرند.

قواعد کنار هم

لندن، ۲۱ ژوئن ۲۰۲۷، زاویه‌های رابطة العالم الإسلامی:

استکهلم، همان تاریخ:

در عمل هیچ‌کس عشا را ساعت ۰۰:۵۰ و اذان صبح را ۰۰:۴۹ نمی‌خواند. قاعده فقط حدی تعیین می‌کند؛ مساجد سپس وقت معقولی برای جماعت داخل آن حد می‌گذارند.

جامعه‌ها در عمل چه می‌کنند

• بریتانیا. بسیاری از مساجد از جدولی پیروی می‌کنند که شورای محلی مساجد یا علمای خودشان توافق کرده‌اند؛ اغلب بر پایهٔ یک‌هفتم شب یا عشای ثابت در تابستان (مثلاً عشا در ۲۲:۳۰ یا ۲۳:۰۰ از اواخر مه تا میانهٔ ژوئیه)، و اذان صبح از زاویهٔ ۱۵° یا ۱۸° در بقیهٔ سال. برخی روش فصلی کمیتهٔ رؤیت هلال را به کار می‌برند. توصیهٔ عملی این است که در تابستان از جدول چاپی مسجد خود استفاده کنید.
• اسکاندیناوی و کشورهای بالتیک. شوراها رویکردهای نزدیک‌ترین روز، نزدیک‌ترین شهر یا فاصلهٔ مکه را پذیرفته‌اند و برخی از راهنمای شورای اروپایی فتوا و پژوهش پیروی می‌کنند که تخمین را بالاتر از ۴۸° مجاز می‌داند. نهادهای اصلی اسلامی سوئد و نروژ جدول‌های ملی منتشر می‌کنند.
• کانادا و شمال ایالات متحده. زاویهٔ ۱۵° ISNA برای بیشتر شهرهای زیر ۵۱° اوقات می‌دهد. شمال‌تر (ادمونتون، کلگری در میانهٔ تابستان) راهنمای شورای فقه آمریکای شمالی از یک‌هفتم یا نیمهٔ شب پشتیبانی می‌کند.

در هر مورد، تصمیم را علما برای یک جامعه گرفته‌اند. از تصمیم آن‌ها پیروی کنید، نه این‌که خودتان قاعده‌ای بسازید.

رمضان در عرض بالا

رمضان تابستانی در ۵۵° شمالی می‌تواند روزه‌ای ۱۹ ساعته باشد. بیشتر نهادهای علمی بر این‌اند که روزه از سپیده و غروب واقعی، هر جا که رخ دهند، پیروی می‌کند، با تخفیف‌هایی برای سختی واقعی؛ برخی پیروی از مکه یا نزدیک‌ترین شهر معتدل را مجاز می‌دانند. رمضان ۲۰۲۷ در فوریه و مارس است، پس امسال این موضوع مطرح نیست (نگاه کنید به طول روزه ۲۰۲۷)، اما در دههٔ ۲۰۳۰ برمی‌گردد. برای وضعیت خودتان از عالم یا امامی که به او اعتماد دارید بپرسید.

ابزار ما چه می‌کند

ابزار اوقات شرعی تنظیمی به نام عرض‌های جغرافیایی بالا دارد: خودکار، نیمهٔ شب، یک‌هفتم، یا زاویهٔ شفق. در حالت خودکار، قاعده‌ای را اعمال می‌کند که کتابخانهٔ adhan برای عرض جغرافیایی شما توصیه می‌کند، که برای بریتانیا و اسکاندیناوی نیمهٔ شب است. داخل مدارهای قطبی رویکرد نزدیک‌ترین روز را به کار می‌برد. سطر زیر جدول می‌گوید کدام روش و قاعده به کار رفته، تا بتوانید وقت تخمینی را از وقت نجومی تشخیص دهید.

اگر مسجد شما جدول تابستانی ثابتی منتشر می‌کند، همان جدول است که باید با آن نماز بخوانید؛ اوقات مسجد در برابر برنامه‌ها دلایل دیگر تفاوت آن با محاسبه را توضیح می‌دهد و اذان صبح و فجر صادق به خودِ موضوع زاویه می‌پردازد. برای هر چیزی فراتر از این، از عالم یا امامی که به او اعتماد دارید بپرسید.