İkindi vakti: Hanefi ve standart gölge kuralı farkı

İkindi, başlangıç vakti güneşin ufkun altındaki açısından değil bir gölgeden belirlenen tek namazdır. Bu gölge kuralının iki okuması ilk asırlardan beri vardır ve yarım saatten bir saati aşan farklara yol açan ikindi vakitleri üretir. Uygulamanızda "İkindi: Standart / Hanefi" ayarı varsa, değiştirdiği şey budur.

Kuralın kendisi

Cebrail'in (a.s.) Peygamber Efendimiz'e (s.a.v.) namazları kıldırdığı hadiste (Ebu Davud 393; Tirmizi 149) ikindi ilk gün bir şeyin gölgesi kendi boyuna eşit olunca, ikinci gün ise iki katına ulaşınca kılınmıştır. Sahih-i Müslim'de (612) öğle vakti, bir adamın gölgesi kendi boyuna eşit olana kadar sürer diye tarif edilir.

Bu rivayetlerden:

• Standart (çoğunluk) görüş: İkindi, cismin gölgesi öğle gölgesinin üstüne kendi boyu kadar uzayınca başlar. Maliki, Şafii ve Hanbeli mezhepleri, Hanefilerden Ebu Yusuf ve İmam Muhammed bu görüştedir; birçok Hanefi takvimi de bunu kullanır.
• Hanefi görüş: İkindi, gölge öğle gölgesi artı cismin boyunun iki katına ulaşınca başlar. Bu, bizzat İmam Ebu Hanife'den nakledilen görüştür ve özellikle Güney Asya'daki birçok Hanefi toplulukta standarttır. Türkiye'de Diyanet takvimi ikindiyi bir gölge boyu (çoğunluk) kuralıyla verir.

Çoğunluk, Cebrail rivayetinin ikinci gününü öğlenin bitişi ile ikindinin başlangıcının aynı an olduğu şeklinde okur; böylece bir boy gölge ikindiye ait olur. Hanefi okuma ise öğleyi iki boya kadar sürdürür. İki okuma da aynı metinlerden akıl yürütür; bu yüzden hiçbir taraf diğerini geçersiz saymaz.

Kendiniz ölçmek isterseniz

Güneşli bir yerde bir çubukla yapabilirsiniz.

1. Güneş tam tepedeyken (takviminizdeki öğle vakti yeterince yakındır) çubuğun gölgesinin ucunu işaretleyin. Bu öğle gölgesidir.
2. Standart ikindi için bu uzunluğa çubuğun boyunu, Hanefi ikindi için boyunun iki katını ekleyin. Bu mesafeyi çubuğun dibinden ölçüp işaretleyin.
3. Gölgenin ucu işaretinize ulaştığında o kurala göre ikindi girmiştir.

Londra'da 8 Şubat 2027'de 1 metrelik bir çubuk için öğle gölgesi yaklaşık 2,3 m'dir. Standart ikindi gölge 3,3 m'ye, Hanefi ikindi 4,3 m'ye ulaşınca girer.

Gerçek rakamlar

Bütün vakitler gösterilen tarihler için aracımızla hesaplanmıştır; sabah ve yatsı yöntemleri ikindiyi etkilemez. İstanbul satırları Diyanet yöntemiyle hesaplanmıştır.

İki örüntü göze çarpar. Fark her yerde kışın en küçük, yazın en büyüktür. Mekke gibi düşük enlemlerde ise kışın bile yaklaşık 50 dakikalık bir fark vardır; çünkü güneş öğleyin hâlâ oldukça yüksektir.

Fark mevsime ve enleme göre neden değişir

Gölgenin uzunluğu = boy × tan(zenit açısı). Güneş yüksekteyken (küçük zenit açısı) tanjant yavaş değişir; gölgenin bir boydan iki boya çıkması için güneşin epey alçalması gerekir. Güneş zaten alçaktaysa, kuzeyde bir kış günü olduğu gibi, tanjant hızla değişir ve iki gölge boyu yarım saat içinde art arda gelir.

Tersinden söylersek: Londra'da aralıkta güneş 15°'den yükseğe hiç çıkmaz; öğle gölgesi daha baştan boyun 3,7 katıdır, standart ikindi öğleden yalnızca 1 saat 38 dakika sonra, Hanefi ikindi ise 29 dakika daha sonra girer. Londra'da haziranda güneş 62°'ye çıkar, gölgeler kısadır ve iki an arasında bir saatten fazla fark olur.

Pratik sonuçlar

• İkindi vaktinin uzunluğu. Hanefi kuralında ikindi vakti daha kısadır, çünkü yine güneş batımıyla biter. Kuzeyde bir kış günü Hanefi ikindi akşamdan yalnızca 1 saat 45 dakika önce girebilir. Geç bırakmayın.
• Öğle vaktinin uzunluğu. Hanefi kuralında öğle daha uzun sürer; işte veya okulda erken an uygun düşmüyorsa bu işe yarar. Bkz. işte veya okulda namaz.
• Cemaat. Karma cemaati olan camiler, herkes katılabilsin diye ikindi kametini çoğunlukla Hanefi başlangıcından sonraya koyar. Caminin ikindisinin uygulamanızdan bir saat geç olmasının bir sebebi budur; gerisini cami vakitleri ve uygulamalar yazısı anlatır.
• Ramazan. Oruca etkisi yoktur; yalnızca namaz vakti kayar.

İkindinin sonundaki mekruh vakit

Hangi kurala uyarsanız uyun, Peygamber Efendimiz (s.a.v.) ikindiyi güneş sararıp alçalana kadar bırakmayı münafığın namazı olarak nitelemiştir (Müslim'in rivayeti). Güneş batmadan önceki son 15–20 dakikada ikindi kılmaktan kaçınmak daha iyidir; sararmadan batışa kadar olan süre üç mekruh vakitten biridir. Bkz. namaz kılınması mekruh vakitler.

Aracımızda nasıl ayarlanır

Namaz vakitleri aracında yöntem seçicinin altından İkindi: Standart veya İkindi: Hanefi seçin. Ayar şehir sayfaları ve yazdırılabilir çizelge için hatırlanır. Bir camiyle imsakiye paylaşıyorsanız hangi ikindi kuralını kullandığını belirtin; ikisi de geçerli tercihlerdir, önemli olan herkesin basılı olanı bilmesidir.

Hangi kurala uyulacağı mezhebinize ve cemaatinize bağlıdır. Emin olmadığınız yerde ikisi arasında gidip gelmek yerine güvendiğiniz bir hocaya veya imama sorun.