زکات فطره (فطریه): چه کسی میپردازد، چقدر و کی
زکات فطره به زبان ساده: چه کسی و برای چه کسانی میپردازد، مقدار آن (یک صاع، حدود ۲٫۵ تا ۳ کیلوگرم قوت غالب)، غذا یا پول در مذاهب مختلف، و مهلت پرداخت.
این راهنما دیدگاه‌های رایج و منابع را توضیح می‌دهد و فتوا نیست. برای وضعیت خودتان از عالم یا امامی که به او اعتماد دارید بپرسید.
زکات فطره (که فطریه یا صدقهٔ فطر هم نامیده میشود) صدقه‌ای کوچک و ثابت است که در پایان رمضان بر هر مسلمان واجب است. پیامبر (ص) آن را به اندازهٔ یک صاع خرما یا یک صاع جو بر هر مسلمان، برده یا آزاد، مرد یا زن، خردسال یا بزرگسال واجب کرد و دستور داد پیش از آن‌که مردم به نماز عید بروند پرداخت شود (صحیح بخاری ۱۵۰۳؛ صحیح مسلم ۹۸۴). هدف آن را پاک کردن روزه‌دار از سخنان بیهوده و ناپسند، و خوراک نیازمندان دانست (سنن ابوداود ۱۶۰۹).
ساده است، اما هر سال سه پرسش پیش می‌آید: چه کسی برای چه کسی میپردازد، چقدر، و غذا یا پول. این راهنما نظرها را می‌دهد؛ برای مورد خودتان از عالم یا امامی که به او اعتماد دارید بپرسید.
چه کسی میپردازد، و برای چه کسی
هر مسلمانی که بیش از نیاز روز و شب عید غذا داشته باشد باید آن را بپردازد. بیشتر علمای حنفی داشتن مالی به اندازهٔ نصاب، افزون بر نیازهای اساسی، را شرط میدانند، در حالی که اکثریت فقط مازاد غذای یک روز را کافی میدانند. در هر دو صورت، تقریباً هر خانوادهٔ شاغلی میپردازد.
سرپرست خانواده میپردازد برای:
- خودش،
- همسرش (اکثریت؛ حنفیها می‌گویند اگر زن مال دارد خودش میپردازد، اما رسم این است که شوهر بپردازد)،
- فرزندان خردسال یا تحت تکفل،
- پدر و مادر و خویشاوندانی که نانخور او هستند و با او زندگی میکنند،
- نوزادی که پیش از غروب آخرین روز رمضان به دنیا آمده (و به نظر برخی، نوزادی که پیش از اذان صبح عید به دنیا آمده).
نمونهٔ عملی: خانواده‌ای با پدر و مادر، سه فرزند و مادربزرگی که با آن‌ها زندگی میکند، شش سهم میپردازد. اگر مسجد محل مبلغ را معادل ۸ واحد پول برای هر نفر تعیین کند، خانواده ۴۸ واحد میپردازد. دانشجویی که تنها زندگی میکند یک سهم میپردازد. کسی که در رمضان مسلمان شده یک سهم میپردازد.
کسی که روزه نگرفته (به‌دلیل بیماری یا سفر) باز هم زکات فطره میپردازد؛ فطریه به عید وابسته است، نه به روزه.
چقدر: یک صاع
صاع پیمانهٔ حجمی زمان پیامبر (ص) است، برابر چهار مُد (دو مشت پر). تبدیل آن به وزن به نوع غذا بستگی دارد:
| قوت غالب | وزن تقریبی یک صاع |
|---|---|
| آرد گندم | حدود ۲٫۰ تا ۲٫۲ کیلوگرم |
| برنج | حدود ۲٫۵ تا ۲٫۷ کیلوگرم |
| خرما | حدود ۲٫۵ تا ۳٫۰ کیلوگرم (بسته به رطوبت) |
| جو | حدود ۲٫۰ کیلوگرم |
| کشمش | حدود ۲٫۵ کیلوگرم |
بیشتر مراجع امروز ۲٫۵ تا ۳ کیلوگرم از قوت غالب محل را رقمی مطمئن میدانند؛ در رساله‌های فقه جعفری معمولاً حدود ۳ کیلوگرم ذکر میشود. حنفیها بر پایهٔ عمل صحابه نیم صاع گندم (حدود ۱٫۶ تا ۲ کیلوگرم) را کافی میدانند، اما برای غذاهای دیگر یک صاع کامل.
غذا باید چیزی باشد که مردم منطقهٔ شما واقعاً بهعنوان قوت غالب می‌خورند: برنج در ایران و جنوب و جنوب‌شرق آسیا، گندم یا آرد در افغانستان، خاورمیانه و غرب، ذرت در بخش‌هایی از آفریقا، خرما جایی که قوت غالب است.
غذا یا پول
| مذهب | نظر |
|---|---|
| حنفی | پرداخت قیمت غذا به پول جایز و اغلب بهتر است، چون پول به نیازمند امکان می‌دهد آنچه را نیاز دارد بخرد |
| مالکی، شافعی، حنبلی | باید خود غذا داده شود، طبق لفظ حدیث؛ پول تکلیف را ساقط نمی‌کند |
| جعفری | هم خود غذا و هم قیمت آن پذیرفته است؛ دفاتر مراجع هر سال مبلغ فطریه را بر پایهٔ قیمت گندم یا برنج اعلام میکنند |
| بسیاری از مجامع و مساجد معاصر | پول جمع میکنند و غذا را عمده میخرند، یا در کشورهای با اقلیت مسلمان که نیازمندان به پول بیش از غله نیاز دارند، پول را می‌پذیرند |
در عمل، بیشتر مساجد در اروپا، آمریکای شمالی، ترکیه و جنوب آسیا هر رمضان رقمی نقدی اعلام میکنند که بر پایهٔ قیمت محلی حدود ۲٫۵ تا ۳ کیلوگرم قوت غالب محاسبه میشود. ارقام معمول ۲۰۲۶ در حدود هزینهٔ یکی دو وعده غذا بود، مثلاً تقریباً ۵ تا ۱۵ یورو، پوند یا دلار؛ دیانت ترکیه هر سال یک رقم واحد برای ترکیه منتشر میکند و در ایران مبلغ فطریه بر پایهٔ قوت غالب هر خانواده هر سال اعلام میشود. اگر از مذهبی پیروی می‌کنید که غذا را لازم می‌داند، غذا بدهید، یا پیش از نماز عید به خیریه‌ای بدهید که از طرف شما غذا توزیع میکند.
کی بپردازیم
| زمان | وضعیت |
|---|---|
| در طول رمضان، از روز اول | حنفیها و شافعی‌ها جایز میدانند؛ مالکی‌ها و حنبلی‌ها از حدود دو روز پیش از عید |
| یکی دو روز آخر رمضان | رسم جاافتادهٔ صحابه (روایت بخاری) |
| از غروب آخرین روز تا نماز عید | وقت اصلی؛ تا آن زمان واجب شده است |
| پس از نماز عید | دیر است. باز هم باید داده شود، اما صدقهٔ عادی حساب میشود |
برای سال ۲۰۲۷، با عید پیش‌بینی‌شده در سه‌شنبه ۹ مارس (۱۸ اسفند ۱۴۰۵)، بکوشید تا پایان یکشنبه ۷ مارس یا دوشنبه ۸ مارس (۱۶ یا ۱۷ اسفند) بپردازید تا خیریه یا مسجد بتواند به‌موقع توزیع کند. تاریخ‌های پیش‌بینی‌شده در عید فطر ۲۰۲۷ آمده است.
اگر به‌صورت آنلاین به خیریه‌ای می‌دهید که در خارج غذا می‌رساند، در اوایل هفتهٔ آخر بدهید؛ انتقالی که صبح عید انجام شود پیش از نماز به دست کسی نمی‌رسد.
چه کسی دریافت میکند
فقیران و نیازمندان جامعهٔ مسلمان، نخست نزدیکان شما (خویشاوندانی که نانخور شما نیستند، همسایگان)، سپس نیازمندان محل، سپس دورتر. بیشتر مردم آن را به مسجد می‌دهند که توزیع میکند، یا به خیریه‌ای معتبر. زکات فطره را نمی‌توان به کسانی داد که نفقه‌شان بر شما واجب است (همسر، فرزندان، پدر و مادر)، و اکثریت می‌گویند باید به مسلمانان داده شود.
فهرست سریع
- همهٔ افراد خانواده را بشمارید، از جمله نوزادان و افراد تحت تکفل.
- در مبلغ تعیین‌شدهٔ مسجد، مرجع یا شورای محل، یا در ۲٫۵ تا ۳ کیلوگرم قوت غالب ضرب کنید.
- بر اساس مذهب خود و رسم جامعه‌تان، غذا یا پول را انتخاب کنید.
- تا ۷ یا ۸ مارس ۲۰۲۷ (پیش‌بینی) بپردازید، و به‌طور قطع پیش از نماز عید.
- با نیت زکات فطره بپردازید، نه صدقهٔ عمومی.
زکات فطره از زکات سالانهٔ مال جداست. برای بخشش داوطلبانه در طول ماه، صدقه در رمضان را ببینید؛ برای فدیهٔ روزه‌های ازدست‌رفته، قضا و فدیهٔ روزه‌های ازدست‌رفته را. گاه‌شمار کامل ماه در رمضان ۲۰۲۷ است.
ابزارهای مفید
پرسش و پاسخ
زکات فطره چقدر است؟
یک صاع از قوت غالب محل برای هر نفر: حدود ۲٫۵ تا ۳ کیلوگرم برنج، گندم، خرما یا مانند آن. جایی که پول پذیرفته میشود، قیمت همان مقدار غذاست؛ بیشتر مراجع، شوراها و مساجد هر سال رقمی محلی اعلام میکنند که معمولاً برابر هزینهٔ یکی دو وعده غذاست.
برای فرزندانم هم باید بپردازم؟
بله. سرپرست خانواده برای همهٔ کسانی که نانخور او هستند میپردازد: همسر (در بیشتر مذاهب)، فرزندان و افراد تحت تکفل که با او زندگی میکنند. نوزادی که پیش از غروب آخرین روز رمضان به دنیا آمده باشد هم شامل میشود.
میتوانم به جای غذا پول بدهم؟
حنفیها پرداخت قیمت را به پول جایز میدانند و بسیاری از مجامع معاصر برای آسانی همین را دنبال میکنند؛ در فقه جعفری نیز پرداخت قیمت پذیرفته است. مالکی، شافعی و حنبلی غذا را لازم میدانند. بسیاری از مساجد پول جمع میکنند و با آن غذا میخرند که هر دو نظر را برآورده میکند. از رسم جامعهٔ خود پیروی کنید و در صورت تردید از عالمی بپرسید.
مهلت پرداخت کی است؟
پیش از نماز عید در صبح عید. پرداخت یکی دو روز پیش از عید رسم جاافتادهای است. اگر نماز را از دست دادید، به هر حال هر چه زودتر بپردازید؛ در این صورت بهعنوان صدقهٔ عادی حساب میشود، نه زکات فطره.
خودم نیازمندم. باز هم باید بپردازم؟
فقط اگر بیش از نیاز روز و شب عید، غذا داشته باشید. اگر ندارید، شما از کسانی هستید که آن را دریافت میکنند.
منابع
- صحیح بخاری ۱۵۰۳؛ صحیح مسلم ۹۸۴ (یک صاع خرما یا جو، پیش از آن‌که مردم به نماز بروند)
- سنن ابوداود ۱۶۰۹ (پاک‌کنندهٔ روزه‌دار و خوراک نیازمندان)
- صحیح بخاری (ابن عمر: یکی دو روز پیش از عید داده می‌شد؛ فقط نام مجموعه)
- قرآن ۲:۱۸۴ (خوراک دادن به نیازمند)